DEHB ve Disleksi: Neden Sık Sık Birlikte Görülürler? Çocuk ve Ergen Psikiyatristi Dr. Thomas E. Brown'ın Perspektifi
Çocuğunuz hem dikkatini toplamakta zorlanıyor hem de okumakta güçlük mü çekiyor? Ödevleri sürekli yarım mı kalıyor ve harfleri karıştırıyor mu? Eğer bu senaryo size tanıdık geliyorsa, yalnız değilsiniz. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ve disleksi, şaşırtıcı derecede sık bir şekilde aynı çocukta bir arada bulunur. Bu durum, ebeveynlerin kafasını karıştırabilir: "Sorun dikkat eksikliği mi, yoksa okuma güçlüğü mü? Yoksa ikisi de mi?"
Bu karmaşık ilişkiyi anlamanın anahtarı, her iki durumun da temelinde yatan ortak bir mekanizmayı fark etmekten geçiyor. Yale Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden, DEHB uzmanı Dr. Thomas E. Brown, bu konuya ışık tutan bir bakış açısı sunuyor: Sorun, beynin "yönetim sistemindedir".
Beynin Orkestra Şefi: Yönetici İşlevler
Dr. Brown, beyni karmaşık bir orkestraya, "yönetici işlevleri" ise bu orkestranın şefine benzetir. Yönetici işlevler, beynin prefrontal korteksinde yer alan ve düşüncelerimizi, eylemlerimizi ve duygularımızı düzenlememizi sağlayan bir dizi zihinsel beceridir. Bu beceriler arasında planlama, organize olma, önceliklendirme, dikkati odaklama, çabayı sürdürme ve duyguları yönetme yer alır.
- DEHB'de, orkestra şefi (yönetici işlevler) dikkatsizdir. Farklı görevlere odaklanmakta, önemli olanı önceliklendirmekte ve dikkat dağıtıcıları görmezden gelmekte zorlanır. Bu nedenle çocuk yerinde duramaz, ödevlerini unutur veya bir işe başlayıp bitiremez.
- Dislekside, sorun daha spesifiktir. Orkestranın belirli bir müzisyeni (okumayla ilgili fonolojik işlem merkezi) notaları (harfleri ve sesleri) doğru ve akıcı bir şekilde çalamaz.
Peki Neden Birlikte Görülürler?
Dr. Brown'a göre, DEHB ve disleksi arasındaki yüksek birliktelik oranının (%30-50) sebebi, her iki durumun da bu yönetim sistemindeki aksaklıklardan etkilenmesidir. Orkestra şefi (yönetici işlevler) görevini iyi yapamadığında, sadece orkestranın genel düzeni bozulmakla kalmaz, aynı zamanda zaten zorlanan bir müzisyenin (dislektik beyin) işi daha da zorlaşır.
Örneğin, okumak zaten bilişsel olarak zorlayıcı bir iştir. Eğer bir çocukta aynı zamanda dikkatini odaklama ve çalışma belleğinde bilgiyi tutma gibi yönetici işlev sorunları da varsa, harfleri seslerle eşleştirme ve kelimeleri akıcı bir şekilde okuma görevi neredeyse imkansız hale gelir. Çocuk, hem notaları okumakta zorlanan hem de şefin talimatlarını duyamayan bir müzisyene benzer.
Ebeveynler Ne Yapmalı?
- Bütüncül Değerlendirme Önemlidir: Eğer çocuğunuzda hem DEHB hem de disleksi belirtileri görüyorsanız, her iki durumu da değerlendirebilecek bir uzmana danışmak kritiktir. Birini tedavi edip diğerini görmezden gelmek, yapbozun sadece yarısını çözmeye benzer.
- Yaklaşımınızı Ayırın: Okuma ödevleri sırasında, bunun bir dikkat sorunundan ziyade bir kod çözme sorunu olduğunu hatırlayın. Sabırlı olun ve Applexia gibi çok duyulu ve oyunlaştırılmış araçlardan yararlanın. Dikkat gerektiren diğer görevlerde ise, DEHB stratejilerini (görevleri küçük parçalara bölmek, zamanlayıcılar kullanmak, dikkat dağıtıcıları azaltmak) uygulayın.
- Güçlü Yönlere Odaklanın: Unutmayın, her iki durum da zeka ile ilgili değildir. Çocuğunuzun yaratıcılık, problem çözme veya sanatsal yetenek gibi güçlü yönlerini keşfedin ve onları destekleyin.
Sonuç: Çocuğunuzun beyni, hem dikkatsiz bir şefe hem de özel bir enstrümana sahip bir orkestra gibidir. Dr. Thomas E. Brown'ın perspektifi, bize sorunun parçalarını değil, bütünü görmemiz gerektiğini hatırlatır. Doğru tanı ve bütüncül bir destekle, bu orkestranın harika bir müzik yapmasını sağlayabilirsiniz.
Kaynakça:
- Brown, T. E. (2005). Attention Deficit Disorder: The Unfocused Mind in Children and Adults. Yale University Press.
- Shaywitz, S. E., & Shaywitz, B. A. (2003). Dyslexia (specific reading disability). Biological psychiatry, 54(3), 226-234. (DEHB ve Disleksi komorbiditesi üzerine)
- Willcutt, E. G., & Pennington, B. F. (2000). Comorbidity of reading disability and attention-deficit/hyperactivity disorder: differences in cognitive profiles. Journal of learning disabilities, 33(2), 179-191.